U proteklih šest godina prošao sam mnogo vojvođanskih sela ali nigde mi se nije desilo da tokom polusatnog boravka na ulici ne sretnem - nijednog stanovnika. Doduše, bilo je vreme nedeljnog ručka ali mi se nekako čini da… Ceo tekst
U proteklih šest godina prošao sam mnogo vojvođanskih sela ali nigde mi se nije desilo da tokom polusatnog boravka na ulici ne sretnem - nijednog stanovnika.
Doduše, bilo je vreme nedeljnog ručka ali mi se nekako čini da „supe, sosa i mesa” nije odgovor na moju dilemu. „Selo koje se plašilo izlaska sunca” kao parafraza imena onog američkog filma, nekako mi se naslov buduće reportaže sam nametnuo. Podaci poslednjeg popisa iz 2022. kažu da su ovde živele 482 duše. Pola veka ranije, na popisu 1971, bilo ih je tri puta više - 1.281. Čak je tabla na ulazu u selo stara nekoliko decenija, latinična, izrešetana mecima iz lovačkih i vazdušnih pušaka.
Kroz selo su tokom mog prolaska prošla 2-3 automobila ali nijednog čoveka na ulici nisam zatekao.Puno je praznih i u korov zaraslih kuća, neke su se i same srušile, Na izlasku iz sela je ploča u spomen Bobana Arsića (1977-2012) koji je tu poginuo. Drvo u koje je njegov automobil udario ili se samo osušilo ili su mu rođaci pokolnog mladića ogulili koru i sada stoji kao nemi stub iza spomen-ploče.
Prvo ime sela je bilo Ferdinandsdorf (Ferdinandsdorf – Ferdinandovo selo), u čast tadašnjeg cara Ferdinanda. Kasnije, posle revolucije iz 1848, naziv biva mađarizovan u Ferdinandfalva. Ovo se ime održalo sve do 1918, kada dobija naziv Ferdin. Ovaj naziv je selo nosilo do 1947. (mada ga stanovnici i danas često koriste), kada je, na predlog Narodnog odbora, u znak sećanja na revolucionarne događaje na planini Kozjak u Makedoniji i na istoimeno spaljeno selo u podnožju planine, promenjeno u Kozjak, a 1951. u današnji oblik Novi Kozjak. Inače, u selo nije doseljen nijedan kolonista iz Makedonije, za razliku od obližnjih mesta Jabuka, Kačarevo, Plandište...
Početkom 19. veka, za vreme vladavine Ferdinanda Velikog, sa desne obale kanala Marije Terezije, postupanje plemića je bilo takvo da je dostiglo vrhunac nezadovoljstva kod naroda. Među iseljenicima se pojavio pokret za iseljavanje u Vojnu granicu, gde je vojna služba bila blaža, a kuluka nije bilo. Graničarska štacija u Ferdinu je ušla u sastav banatske vojne granice. Kompanijska komanda je bila u Ilandži, kao deo 14. pešadijskog puka sa sedištem u Vršcu. Najveća grupa ovih nezadovoljnika se nalazila 1815. u selu Dolac u Tamiškoj županiji. Na njihovom čelu se nalazio pop-Vuka Lalić, kojem je u svrhu naseljavanja dodeljen atar današnjeg Novog Kozjaka.
Krst na mestu stare crkve
Celo selo izgleda opustelo i zapušteno jedino je Srpska pravoslavna crkva Svetih Arhanđela Mihaila i Gavrila sveže okrečena i uredno održavana.
Prva crkva u selu je izgrađena odmah po osnivanju naselja. Posvećena je bila Sv. Arhanđelu Gavrilu. Izgrađena je od pletara na mestu oko 10 metara severno od današnje, koja je sagrađena 1853. Mesto njenog oltara je danas označeno krstom u porti crkve.
Prva liturgija održana 13. jula 1853. Tog dana je od tada crkvena slava - Sv. Arhanđeli Mihail i Gavril. U vreme gradnje nove crkve, sveštenik je bio Dimitrije Petrović, koji se kao paroh spominje i 1868. sa kapelanom Nikolom Mojićem.
Pri gradnji crkve je selo oskudevalo u sredstvima, pa je izgrađena bez oltara, koji je dograđen tek 1878. Ikonostas i ikone na pevnicama i tronovima oslikao je 1876. godine slikar Ljubomir Aleksandrović.
Naselje Ferdinsdorf je zvanično osnovano 1817. Kod Lalića je očuvano predanje da su se oni doselili iz Dolca, iz Dalmacije. Tada je ceo atar bio pašnjak i nije pripadao ni jednom od susednih sela, jer je kao obodni deo peščare bio neplodan i ni jedno selo ga nije prihvatalo kao svoj. Preko te pustare je vodio put od Ilandže do Crepaje. Prva i najveća grupa doseljenika se naselila 1. maja 1818. iz Dolca pod vođstvom Vuke Lalića. Osnovano je oko 100 kuća u kojima je živelo između 600 i 700 stanovnika. Iz tog mesta donete su i crkvene matične knjige koje su nastavljene da se vode.
Porodice koje potiču iz Dolca su: Lalić, Kovačev, Pisarov, Dragoj, Dumitrov, Vojnov, Žarkov, Prvački, Glavaš, Nedeljkov, Pandurov. Iste godine su u selo došle i porodice Nikolić (iz Čoke), Raškov (iz Rudne), Perinci i Miletini (iz Ivande), Davidov (iz Šenđurđa), Todorovi (iz Dente), Bokšanov (iz Bokše), Grozdanić, Diklić, Milutinov i Ljubotinov (iz sela Glavač u Lici), Idvorski (iz Idvora), Stankov (iz Bačke), Kosanić (iz Čanada). Posle 4-5 godina doselile su se još i porodice Toma (iz Kaloče), Aleksić (iz Modoša, danas Jaša Tomić). Mora se pomenuti još i porodica Novakov. Poreklom iz Bosne, odakle je Novak (po kome je porodica dobila ime Novakov) došao u Kozjak sa tri brata, nakon obračuna sa Turcima. Ove porodice i dalje čine oko tri četvrtine stanovnika sela, od kojih je i dalje najbrojnija Lalić (oko polovine stanovnika).
Došla je velika grupa Vojvođana 13. novembra 1918. godine iz Novog Sada u Beograd, koju je primio kraljević Aleksandar Karađorđević. U delegaciji su bili pored Jaše Tomića i Bogdan Dejanović paroh ferdinski (1907-1918) i drugi učesnici Velike skupštine u Novom Sadu, na kojoj je usvojena odluka o pripajanju Vojvodine direktno kraljevini Srbiji.
Ostalo je zabeležen da su na izložbi graničarskih rukotvorina održanoj maja 1866. u Beču, učestvovale žene iz Ferdina. Svoje tepihe su izložile Toma Tina, Lalić Persida i Kovačev Persida, dok je Aleksić Mila pokazala svoj uzorak svilenog platna.
Čitaonica u selu je postojala od 1938. do 1991. Pošta sa automatskom telefonskom centralom 1985. U 19. veku najbliža pošta je bila u Dobrici. U selu postoji vodovod od 1970. a elektrificirano je 1961.
Za sedam dana na ovom mestu nastavak priče o Novom Kozjaku i podsećanje na emisiju „Znanje imanje”, koja je ovde snimana 1987.
