Jedan od najznačajnijih filmskih projekata posvećenih stradanju srpskog naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ponovo dolazi u središte pažnje javnosti. Reditelj Lordan Zafranović predstaviće svoje stvaralaštvo na 69.… Ceo tekst
Jedan od najznačajnijih filmskih projekata posvećenih stradanju srpskog naroda u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj ponovo dolazi u središte pažnje javnosti. Reditelj Lordan Zafranović predstaviće svoje stvaralaštvo na 69. Međunarodnom beogradskom sajmu knjiga, koji počinje 23. oktobra, a posebno mesto zauzima njegov film „Zlatni rez 42 – Djeca Kozare“.
Reč je o ostvarenju koje je nastajalo decenijama, prema scenariju koji je Zafranović razvijao sa književnikom Arsenom Diklićem. Film je premijerno prikazan početkom oktobra u Beogradu i Banjaluci, a njegova tema predstavlja jednu od najtragičnijih stranica srpske istorije.
Zafranović se ponovo vratio zločinima ustaškog režima, ali ovoga puta u središtu njegove priče nisu vojnici, političari ili ratne operacije.
U središtu su deca.
Hiljade mališana koji su u leto 1942. godine otrgnuti od roditelja, odvedeni u logore i prepušteni gladi, bolestima i smrti.
Film „Zlatni rez 42 – Djeca Kozare“ nije dokumentarni popis zločina, već igrano ostvarenje zasnovano na istorijskim događajima. Međutim, stvarna sudbina dece Kozare, sačuvana u arhivama i svedočanstvima preživelih, potresnija je od gotovo svake filmske priče.
Prema istraživanju istoričara Dragoja Lukića, objavljenom 1988. godine, na području Kozare i Potkozarja tokom Drugog svetskog rata stradalo je 11.219 dece mlađe od 15 godina.
Iza tog broja nalaze se hiljade ugašenih života, razorenih porodica i sudbina koje ni posle više od osam decenija nisu do kraja rasvetljene.
Leto kada je Kozara ostala bez svoje dece
U junu 1942. godine nemačke i ustaško-domobranske snage pokrenule su veliku ofanzivu protiv partizanskih jedinica na Kozari.
U obruču se našao i ogroman broj civila, pretežno srpskih seljaka koji su sa ženama i decom potražili spas u planini.
Posle ofanzive usledile su masovne deportacije.
Prema podacima predstavljenim na izložbi Radio-televizije Srbije „Stradanje srpskog naroda na Kozari 1942. godine“, oko 68.000 ljudi sa Kozare odvedeno je u logore Nezavisne Države Hrvatske.
Među njima je bilo između 23.858 i 25.000 dece.
U logorima su porodice razdvajane.
Muškarci su odvođeni na pogubljenja ili prisilni rad. Veliki broj žena transportovan je u Nemačku, dok su njihova deca ostajala u ustaškom logorskom sistemu.
Mališani su plakali za majkama, ne znajući zašto su ih odveli i kada će se vratiti. Mnogi roditelje više nikada nisu videli.
O tome šta se dešavalo sa najmlađima svedoči i dokumentarac RTS-a „Dijanina deca“, zasnovan na kazivanjima ljudi koji su kao deca preživeli Jasenovac, Staru Gradišku, Sisak i Jastrebarsko.
Prema podacima koje navodi RTS, u Staru Gradišku je tokom jula 1942. dovedeno 12.263 dece.
Mališani su smeštani u prostore koje su zatočenici nazivali dečjim „oborima“.
Bila su to deca koja su do juče živela u svojim selima, igrala se sa braćom i sestrama i spavala pored roditelja.
Odjednom su se našla iza bodljikave žice, okružena nepoznatim ljudima, bez objašnjenja šta će se sa njima dogoditi.
U Sisku su umirale i bebe
Posebno strašna stranica ove tragedije ispisana je u dečjem logoru u Sisku.
Logor je osnovan u avgustu 1942. godine, a deca su smeštana u više zgrada, uključujući prostorije solane, Sokolskog doma i druge objekte koji nisu bili pogodni za smeštaj velikog broja mališana.
Prema podacima „Spomen-područje Donja Gradina“, kroz logor je prošlo oko 7.000 dece.
Od tog broja, prema različitim evidencijama, umrlo je između 1.152 i 1.631 deteta.
Koliko su uslovi bili strašni pokazuje elaborat Zemaljske komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača, sačinjen 28. marta 1947. godine na osnovu iskaza svedoka.
U dokumentu se opisuje da su deca bila potpuno zapuštena, prljava, zaražena vašima i buvama, bez odgovarajuće higijene i nege.
Među zatočenicima bile su i bebe, deca koja još nisu umela da govore, kao i mališani koji nisu znali da kažu svoje prezime ili ime sela iz kojeg su odvedeni.
Za neke od njih smrt je došla pre nego što je iko uspeo da utvrdi ko su.
Grobar je zapisivao koliko je dece sahranio
Još jedno potresno svedočanstvo sačuvano je iz logora u Jastrebarskom. Tamo su tokom 1942. godine dovođena srpska deca sa Kozare i iz drugih krajeva NDH.
Prema podacima Spomen-područja Donja Gradina, kroz logor je prošlo oko 3.360 mališana.
Jedan od najstrašnijih dokumenata o njihovom stradanju jeste beležnica grobara Franje Ilovara.
On je vodio evidenciju o sahranjivanju dece koja su umirala u logoru.
Kako navodi Radio-televizija Vojvodine, prenoseći podatke o stradanju dece u NDH, tela preminulih mališana stavljana su u sanduke, ponekad više njih u jedan.
Prema tim zapisima, u pojedinim sanducima nalazilo se i do desetoro dece.
Ilovar je u svojoj beležnici evidentirao obavljene sahrane i novčane iznose za taj posao.
Tako je ostao dokument u kojem se masovno umiranje dece pojavljuje kao niz svakodnevnih zapisa.
Iza svakog broja nalazilo se dete koje je neko rodio, podizao i voleo.
Dete koje je možda samo nekoliko nedelja ranije imalo porodicu, kuću i svoje mesto za stolom.
Istoričari navode različite brojeve umrle dece u Jastrebarskom, zavisno od korišćenih evidencija. Zbog toga je važno razdvojiti dokumentovane pojedinačne sahrane od procena ukupnog broja žrtava.
Međutim, sama činjenica da je postojala evidencija svakodnevnog sahranjivanja dece svedoči o razmerama tragedije.
Jedno dete bilo je samo broj 1128 – istinu je saznalo posle osam decenija
Nisu sva deca koja su preživela ustaške logore uspela da se vrate svojim porodicama.
Mnogima su roditelji ubijeni, a druga su bila toliko mala da nisu mogla da kažu kako se zovu.
Jedna od najpotresnijih takvih sudbina otkrivena je zahvaljujući istraživanjima Muzeja žrtava genocida u Beogradu.
Reč je o Živku Ivančeviću, čoveku koji je decenijama živeo ne znajući svoj pravi identitet.
Kao dete prošao je kroz logore Stara Gradiška i Sisak.
Prilikom spasavanja dobio je identifikacionu oznaku sa brojem 1128.
To je bio jedan od retkih podataka koji su ga povezivali sa njegovim ranim detinjstvom.
Tek kada su istraživači Muzeja žrtava genocida došli do autentičnog spiska dece koju je spasavala Diana Budisavljević, otkriveno je ko je on zapravo.
U dokumentu su se nalazili podaci o njegovom poreklu, roditeljima i logorima kroz koje je prošao.
Ispostavilo se da je reč o detetu oca Ljubivoja i majke Smilje, iz porodice čiji su podaci bili sačuvani u ratnoj evidenciji.
Čovek koji je već prešao osamdesetu godinu života prvi put je dobio priliku da sazna ko su mu bili roditelji.
U razgovoru za RTS ispričao je i kako je jedna žena posle rata verovala da je on njen izgubljeni sin.
Kada mu je pomajka pročitala pismo te žene, uplašio se da će ga odvesti od porodice u kojoj je odrastao.
Nije mogao da zna da će mu biti potrebne decenije da otkrije istinu o sopstvenom rođenju.
Ta sudbina pokazuje da se tragedija kozaračke dece nije završila oslobođenjem 1945. godine.
Za neke je trajala čitav život.
Diana Budisavljević – žena koja je izvlačila decu iz logora
U najmračnijim mesecima 1942. godine, kada su hiljade dece bile izložene gladi, bolestima i smrti, započeta je akcija spasavanja koju je organizovala Diana Budisavljević.
Ova Austrijanka, udata za zagrebačkog lekara srpskog porekla, sa saradnicima je uspela da iz ustaških logora izvuče hiljade mališana.
U spasavanju su učestvovali lekari, humanitarni radnici i građani koji su prihvatali decu u svoje porodice.
Prema dokumentarnom istraživanju RTS-a, spaseno je više od 7.000 srpskih mališana.
Svako dete koje je preuzimano nastojali su da evidentiraju.
Na početku su im oko vrata stavljane kartonske oznake sa imenom, prezimenom, imenima roditelja i mestom porekla, kada su ti podaci bili poznati.
Diana i njeni saradnici pravili su spiskove i kartoteku kako bi deca posle rata mogla da budu pronađena i vraćena porodicama.
Međutim, po završetku rata kartoteka joj je oduzeta.
Decenijama kasnije Muzej žrtava genocida došao je do originalnog spiska sa podacima o više od 5.600 dece.
Upravo zahvaljujući takvim dokumentima neki preživeli su tek u dubokoj starosti saznali svoja prava imena.
Ali mnogi to nikada nisu dočekali.
11.219 ugašenih detinjstava
Pitanje broja stradale dece Kozare decenijama je predmet istorijskih istraživanja.
Posebno mesto ima rad Dragoja Lukića, koji je godinama prikupljao imena i podatke o ubijenim i umrlim mališanima.
Prema njegovom istraživanju iz 1988. godine, stradalo je 11.219 dece sa područja Kozare i Potkozarja.
U tom istraživanju navedeno je da je 5.683 dece stradalo u Jasenovcu, 2.474 u rodnim mestima, a 1.691 u transportima, prihvatilištima, bolnicama i dečjim logorima.
Ostale žrtve evidentirane su u zbegovima, drugim logorima i na mestima deportacije.
Naknadna istraživanja donela su nove podatke za pojedine krajeve.
Tako je broj stradale dece sa područja Bosanskogradiškog sreza, prema istraživanju objavljenom 2020. godine, povećan u odnosu na ranije evidencije.
To pokazuje da istorijsko utvrđivanje identiteta svake žrtve nije završeno.
Broj 11.219 predstavlja rezultat jednog od najznačajnijih istraživanja stradanja kozaračke dece, a ne tvrdnju da su svi pojedinačni slučajevi konačno dokumentovani.
Zafranovićev film, koji ponovo dolazi u središte kulturne javnosti, podseća da se iza istorijskih brojeva nalaze stvarni ljudi i stvarne sudbine.
Deca koja su u leto 1942. poslednji put videla svoje majke.
Deca koja su umirala u logorskim barakama, bez dovoljno hrane i bez ikakve mogućnosti da razumeju zašto su zatočena.
Deca čija su tela sahranjivana u zajedničkim sanducima.
I deca koja su preživela, ali su do kraja života nosila prazninu na mestu na kojem bi trebalo da stoje sećanja na roditelje i porodicu.
Upravo zbog njih priča o Kozari ne sme da ostane samo jedno poglavlje u istorijskim knjigama.
Ona mora da ostane deo pamćenja naroda koji je tu tragediju preživeo.
Izvori: Radio-televizija Srbije, Spomen-područje Donja Gradina, Muzej žrtava genocida, Radio-televizija Vojvodine, Filmski centar Srbije
